Hintergrund/ Açıklama

50 Jahre nach einem Ereignis werden die Zeitzeugen rarer und die Menschen, die danach geboren sind, können sich oft gar nicht vorstellen, wie das damals war. So ist es auch bezüglich der „Gastarbeiter“-Anwerbung. Die Jüngeren können sich darunter wenig vorstellen, viele wissen nicht (mehr), dass Deutschland ab 1955 zur Bekämpfung des Arbeitskräftemangels mit einer Reihe süd(ost)europäischer Länder Anwerbeabkommen geschlossen hat, um „Gastarbeiter“ auf Zeit als Arbeitskräfte nach Deutschland zu holen. Auch viele Kinder und Kindeskinder von damaligen „Gastarbeitern“ wissen davon nur aus Familien-Erzählungen.
Mit dem Anwerbeabkommen mit Italien beginnt die Geschichte der Gastarbeiteranwerbung im Jahr 1955. Es folgen Abkommen mit Spanien und Griechenland (1960), der Türkei (1961), Marokko (1963), Portugal (1964), Tunesien (1965) und zuletzt Jugoslawien 1968. Viele „Gastarbeiter“ kehrten tatsächlich irgendwann zurück, aber sehr viele blieben auf Dauer oder zumindest viel länger hier als geplant, zogen aus den Wohnheimen zunächst in sanierungsbedürftige Stadtteile, holten ihre Familien nach. Viele leben heute schon in zweiter und dritter Generation hier.

Deutschland hat sich lange Zeit schwer getan, anzuerkennen, dass aus der Gastarbeiteran­wer­bung de facto eine Zuwanderung auf Dauer geworden war. Aber auch die als Arbeits­kräfte auf Zeit Angeworbenen taten sich oft schwer, vom Traum der Rückkehr Abschied zu nehmen. Auch wenn die Mehrheit der in Nürnberg lebenden Menschen mit Migrationshintergrund – immerhin fast 40% unserer Bevölkerung! – anders als früher nicht mehr aus den ehemaligen Gastarbeiteranwerbeländern stammt, so war die Gastarbeiteranwerbung doch der Beginn einer nachhaltigen Veränderung unserer Stadt. Über 30.000 Menschen - rund 1/5 der Menschen mit Zuwanderungsgeschichte in Nürnberg – haben ihre Wurzeln in der Türkei – dem Land, aus dem die meisten der damals angeworbe­nen „Gastarbeiter/innen“ nach Nürnberg kamen.

Wir wollen das Jubiläum des Anwerbeabkommens mit der Türkei in diesem Jahr zum Anlass nehmen, mit einer Reihe von Veranstaltungen zurückzublicken auf die Phase der Gastarbei­teranwerbung als wichtigem Eckpunkt der jüngeren Nürnberger Stadtgeschichte. Gleichzeitig wollen wir eine Art „Zwischenbilanz“ nach einem halben Jahrhundert ziehen, was aus den „Gastarbeitern“ von damals geworden ist und wie sich auch Nürnberg dabei verändert hat.

Bir olayın 50 yıl sonrasında nadiren zaman tanıkları görülmektedir. Ve sonraki yıllarda doğanlar, çoğu zaman geçmişte yaşananların ne olduğunu tam  olarak düşünemezler. Bu algılama biçimi, elbette ülkeler arası iş göçü anlaşmasında da geçerlidir. Genç nesiller geçmiş hakkında çok az bilgiye sahipler. Bir çoğu, kendi iş gücü talebini karşılamak amacıyla Almanya'nın, 1955'ten itibaren bazı güney ülkeleriyle iş gücü anlaşmaları yaptığını bilmiyor. O döneme ilişkin bilgiler, daha çok bu "misafir işçi"lerin kendi aileleriyle sınırlı bir çerçevede anlatılan öykülerle kuşaktan kuşağa aktarılmıştır.

Almanya'ya "misafir işçi" göçünün öyküsü, 1955´te İtalya'yla yapılan işçi alım sözleşmesi ile başlatılabilir. Onu İspanya, Yunanistan, Türkiye, Fas, Portekiz, Tunus ve Yugoslavya  izledi. Birçok "misafir işçi" bir süre sonra gerçekten ülkelerine geri döndüler. Fakat büyük çoğunluğu Almanya'ya yerleşti ya da en azından bu ülkede hedeflediklerinden daha uzun zaman kaldılar. Önce, İşçi Yurtları'ndan çıkıp, onarıma ihtiyaç duyulan semtlere yerleştiler ve sonra ailelerini de yanlarına getirttiler. Geri dönmeyen "misafir işçilerin" çoğu, 2. ve 3. kuşak olarak Almanya'da yaşamlarını sürdürmektedirler.

Almanya, yaptığı işçi anlaşmalarının zaman içerisinde fiilen bir göç olgusuna dönüştüğünü uzun süre kabul etmekte zorlandı. Diğer yandan, belli bir süre için "misafir edilmek üzere" alınmış bu işçiler de ülkelerine geri dönme düşüncesini unutmakta zorlandılar.

Nüfusunun neredeyse yüzde kırkını göçmenlerin oluşturduğu Nürnberg'de, göçmenlerin çoğu ilk misafir işçi anlaşmasını yapan ülkelerden gelmemiş olsalar bile, söz konusu işçi alım sözleşmeleri, bu kentteki kalıcı bir değişimin de başlangıcı olarak görülüyor.

Geçmişte işçi anlaşmalarıyla çağırılan "misafir işçilerin" en yoğun olarak geldiği ülke Türkiye. Bugün Nürnberg'de yaşayan her beş göçmenden biri, yaklaşık 30.000 den fazla nüfusuyla  Türkiyeli göçmenlerden oluşuyor.

Türkiye ve Almanya arasındaki İşçi Alımı Sözleşmesi yıldönümünü vesile ederek, Nürnberg'in şehrin yakın tarihinin önemli köşe noktası olan konunun gelişimini çok sayıda etkinlikle hatırlamayı amaçlıyoruz.

Aynı zamanda yarım yüzyıldan sonra, bir nevi "ara bilanço" çıkarmayı hedefliyoruz: O zamanlar gelen "misafir işçilerin" Nürnberg'e katkısı ne oldu ve kentimiz bu süreçte hangi değişimi yaşadı?